Verloskundig messianisme. Vierde advent

Overweging op zondag 22 december 2025
door Kees de Groot

Bij: Jesaja 7,10-17 en  Matteüs 1,18-25

Dauwt hemelen van omhoog – rorate caeli – zingen we in aanloop naar Kerstmis met woorden ontleend aan de torenhoge verwachtingen die in het tweede deel van het boek Jesaja aan Cyrus, de koning van Perzië worden gesteld. Hij zal het Babylonische rijk verslaan en onder zijn heerschappij zal Israël floreren. Laat nu de gerechtigheid maar stromen uit de hoge wolken, en redding ontkiemen uit de aarde hier beneden!

Voor joden en later ook christenen werd het een beeld van een messiaanse werkelijkheid die zal en moet komen. Liturgisch zitten we op het toppunt van die verwachting.

Er is in onze wereld veel om verlangend naar uit te zien. Naar het einde van oorlogen die leefgebieden in woestenijen veranderen, een einde aan het dreigen met invallen in nabije buurlanden, een einde aan de stuurloosheid in eigen land. We kunnen onze hoop stellen op noodpakketten of daadkrachtige leiders. Maar in de advent oefenen we ons in het verlangen en verwachten zelf. Vanuit het vertrouwen, God weet waar vandaan, dat er ontferming is, dat er licht kiert door de duisternis die ons omringt.

Messiaanse verwachtingen van Jesaja

De ‘echte man’ is weer helemaal terug. Die niet overlegt, maar handelt. Niet luistert, maar beveelt. Niet zorgt voor wie zwak staat, maar zijn sterkte etaleert. Een echte man. (En dat kan ook een vrouw zijn.)

Hoe zit het wat dat betreft met de jongen die Jesaja aankondigt? In de profetie van Jesaja lijkt het erop dat het om een nakomeling van koning Achaz gaat die, in tegenstelling tot zijn voorvader, zo hoorden we eerder op de tweede zondag van de advent, uitgerust zal zijn met een geest van wijsheid, beleid en kennis van zaken. Eerst zal Assyrië, het rijk in het oosten, nog gaan heersen over het land, maar in het verwoeste land zal deze jongen opgroeien, leven als een herdersjongen die leeft van boter en honing. Maar daarna zullen gerechtigheid en vrede neerdalen over de aarde.

Een hoopvol beeld. Toch is het, zeker vandaag de dag, ook verontrustend om te lezen dat het politieke heil moet komen van één man bij wie uiteindelijk toch één natie voorop staat. Wanneer het eigen volk centraal komt te staan, raakt de vredelievende en inclusieve inhoud van het program al snel uit beeld…

De oorspronkelijke verwachtingen uit de profetie van Jesaja werden niet ingelost. Wellicht waren ze zo hoog gespannen en de werkelijkheid zo weerbarstig, dat de vervulling op zich liet wachten. Maar opgehemeld tot ‘messiaanse’ verwachting bleven ze boven de wateren zweven en werden ze ook verbonden met het al te menselijke verlangen naar een sterke man die veiligheid, vrede en voorspoed zal brengen voor óns, terwijl de anderen mogen vertrekken of verrekken. In de geschiedenis heeft de verwachting van een messiaanse omwenteling regelmatig geleid tot gewelddadige opstand: denk aan de Makkabeeën die in verzet kwamen tegen de nazaten van Alexander de Grote of de Zeloten kort na Jezus. Ook vandaag draagt de verwachting dat de messias zal terugkeren op Israëlische grond bij aan uitsluiting, geweld en verdrijving van mensen.

Wat dit betreft is de naam Immanuël, God-met-ons, zelf al ambivalent. Drukt deze de belofte uit dat God ‘ons’ zal inzetten voor de komende wereld van gerechtigheid en vrede, of is het de pretentie dat God hoe dan ook aan onze kant staat…?

De messias in het evangelie volgens Matteüs

Aanvankelijk wordt in het evangelie volgens Matteüs aangehaakt bij de belofte van een nazaat van koning David. ‘Overzicht van de afstamming van Jezus Christos – dat is: gezalfde, Messias, – zoon van David, zoon van Abraham.’ Er volgt een stoet aan mannen die andere mannen verwekken. Alsof er geen echtgenote aan te pas komt. Maar nee, af en toe is er een uitzondering op de echtelijke regel en dan wordt de vrouw wel genoemd: zo worden we eraan herinnerd dat Juda een tweeling verwekte bij zijn verweduwde schoondochter Tamar en dat Salomo voortkwam uit Bathseba, de vrouw van koning Davids legeraanvoerder. Maar aan het einde ontspoort de geslachtslijst geheel: ene ‘Jacob verwekte Jozef, de man van Maria. Bij haar werd Jezus verwekt, die Christus genoemd wordt.”

Maria, reeds zwanger van Jezus, wordt opgenomen in de familie van haar verloofde, Jozef, kennelijk een nazaat van Achaz en dus ook David. Maar een nazaat van dit geslacht gaat ze niet ter wereld brengen. De biologische afkomst is hier totaal irrelevant. Een eerste bijstelling van het messiaanse verhaal dat in de lucht hing.

Ten tweede, de biologische vader is anoniem. Geruchten gaan dat het een Romeinse soldaat met de naam Panthera betrof, maar die hebben het Nieuwe Testament niet bereikt. Haar zwangerschap wordt toegerekend aan ‘heilige Geest’ [in het Grieks geen lidwoord hier], de weergave in het Grieks van wat in de rabbijnse traditie de aanwezigheid Gods, de sjechina heet, een vrouwelijk woord. De Eeuwige is dus niet als een Griekse god afgedaald om een vrouw te bevruchten. Maria heeft verkeerd in de als vrouwelijk voorgestelde aanwezigheid Gods.

Ten derde wordt de naam van de messias bijgesteld, zo hoorden we net. Jozef wordt wakker uit een merkwaardige droom. Hij herinnert zich een hemelse figuur die zei: ‘Je verloofde is zwanger van heilige Geest. Je kunt dus gerust met haar trouwen. Zo zal het woord van Jesaja in vervulling gaan dat er een jongetje geboren zal worden dat de naam Immanuël krijgt, God (El)-met ons. Oké, het wordt dus een jongen. Maar, en nu komt het, je moet hem de naam Jezus geven, Jèsos, Grieks voor Jehoshua: De Eeuwige (JHWH) redt, bevrijdt, verlost. Huh!? Immanuel, moest hij heten toch? Nee, niet ‘God-met-ons’, maar ‘de Ene verlost’. Het initiatief komt van boven. Goed, ze trouwen en ze wachten af.

In verwachting zijn

Ze zijn in verwachting.

Jozef kan in de leer gaan bij Maria hoe het is om ermee om te gaan dat je iets overkomen is en je er maar mee om moet zien te gaan. Voor de verlossing van Israël is de kennis en kunde van een verloskundige nodig.

In verwachting. Het beïnvloedt je leven. Langzamerhand is het te zien. Je bereidt je voor. Het komt eraan, of je wilt of niet.

Dat is advent: in verwachting zijn. Van de vrede tussen mensen, en tussen mensen en dieren, die eindelijk zal komen. Daar bereiden we ons op voor. Hoe? Niet door te vechten voor ons volk, of ons geslacht. Voor de Eeuwige betekent dat helemaal niets. Maar door de wereld die zál aanbreken nu al te laten zien. Door ons leven te laten beïnvloeden door wat ons te wachten staat. Hier en nu ferm de weg van de vrede te gaan. Agressie te beantwoorden met barmhartigheid. Ons in dienst te stellen van de verworpenen der aarde.

Te midden van de patriarchale maatschappij waarin het staat, haalt het evangelie van Matteüs het traditionele denken over mannelijk en vrouwelijk – waarin daadkracht en ontvankelijkheid tegenover elkaar worden gezet –  overhoop. Verlossing is gelegen in de aanvaarding van de werkelijkheid, zich bewogen laten worden en daarnaar handelen.  Ontvankelijk zijn voor wat ons te wachten staat, en de kracht vinden om dienstbaar te zijn. Zo verlost de Eeuwige: Jehoshua, Jezus. De messiaanse verwachting vraagt niet om heldhaftige strijders maar om alerte verloskundigen.

Dat is: niet zomaar passief afwachten, maar de tekenen van de tijd onderscheiden en actief meebewegen met wat zich onweerstaanbaar aandient: de komst van de nieuwe wereld.

De messiaanse verwachting vraagt niet om heldhaftige strijders maar om alerte verloskundigen.

Die tekenen zien we om ons heen wanneer we opmerkzaam genoeg zijn. Die zien we waar vriendschap is en liefde, waar vreemdelingen, ook zonder de juiste papieren, gastvrij worden onthaald, zelfs als ze elders worden geweigerd. Waar ons vee, de os en de ezel, met mededogen wordt bejegend. Waar herders en koningen elkaar ontmoeten, over sociale scheidslijnen heen. Juist daar wordt de Christus, de Messias geboren.