Alleheiligen – Allerzielen?

Overweging op zondag 1 november 2026 door René Munnik

Bij: Jesaja 60,1-2.17-22 en Matteüs 5,1-12

Twee feesten die bij elkaar horen

Vandaag, 1 november, is het Allerheiligen, en morgen is het Allerzielen… dat zijn twee feesten die je niet van elkaar los kunt maken. Allerheiligen is het oudste van de twee: het gaat vermoedelijk terug op de tijd dat het Pantheon in Rome – dat imposante heidense heiligdom voor ‘alle goden’ (pan theoon) dat er nu nog staat – werd gekerstend en ingezegend om voortaan als een christelijke kerk toegewijd te zijn aan ‘alle heiligen’. Dat inwijdingsfeest ontwikkelde zich tot een feestdag waarin christenen wereldwijd – katholiek, orthodox, calvinistisch, lutheraans, anglicaans – de ‘gemeenschap der heiligen’ vieren.

Allerzielen – het feest van morgen dus – is van later datum: de Middeleeuwen. Rond het jaar 1000 stelde een zekere Odilo, abt van Cluny, een feest in ter gedachtenis aan de gestorvenen. Later – vooral na de pestepidemie die rond 1350 in korte tijd een derde (!) van de totale Europese bevolking het leven kostte en de samenleving voor lange tijd totaal ontwrichtte – werd het een gedenkdag voor alle (anonieme) doden. Het kreeg ook een uitgesproken rooms-katholieke signatuur… protestanten en orthodoxen vieren het niet, terwijl traditionele katholieken geloven dat ze met hun gebeden de zielen in het vagevuur in hun loutering kunnen bijstaan. Maar het geloof in het vagevuur is tegenwoordig zèlf nogal vervaagd en Allerzielen is nu vooral een dag waarin mensen, gelovig of niet, hun dierbare doden gedenken.

Toch is Allerzielen niet enkel een dodenherdenking. Door het verband met Allerheiligen wil het méér zijn dan alleen een gedachtenis aan hen die voorbij zijn gegaan en die we missen. Met Allerheiligen vieren we namelijk de ‘gemeenschap der heiligen’, dat wil zeggen: onze gemeenschap met alle mensen van alle tijden, die deelgenoot zijn van de breedst mogelijke kring rond Jezus. En met Allerzielen benadrukken we dat ook zij die niet meer onder ons zijn, tot die kring behoren. Want de inclusiviteit van onze gemeenschap is radicaal… die sluit niet alleen hen in die ‘anders’ en ‘elders’ zijn, maar ook degenen die door de dood onbereikbaar zijn geworden… die er niet meer zijn. Kortom, met Allerzielen staan we stil bij de mensen die ons ontvallen zijn en die we missen, maar we doen dat omdat ze bij ons horen.

We treuren dus niet enkel om het gemis van hun afwezigheid, maar we vieren vooral ons geloof in hun aanwezigheid in onze gemeenschap met hen. Het past ons dus om deze viering van Allerheiligen te beginnen met het aanwezig stellen van onze lieve doden, en om hun gemeenschap met ons te vieren.

Eerste lezing: Jesaja 60,1-2.17-22
Sta op en schitter, je licht is gekomen, over jou schijnt de luister van de ENE. Duisternis bedekt de aarde en donkerte de naties, maar over jou schijnt de ENE, zijn luister is boven jou zichtbaar. In plaats van koper zal ik je goud brengen, in plaats van ijzer breng ik zilver, koper in plaats van bomen, ijzer in plaats van stenen. Ik stel de vrede aan als wachter en de gerechtigheid als het gezag. Van geweld in je land wordt niets meer vernomen, noch van verwoesting en rampspoed binnen je grenzen. Je zult je muren ‘Redding’ noemen en je poorten ‘Faam’. Overdag is het licht van de zon niet meer nodig, de glans van de maan hoeft je niet te verlichten, want de ENE zal je voor altijd licht geven en je God zal voor je schitteren. Je zon zal niet meer ondergaan, je maan niet meer verbleken, want de ENE zal je voor altijd licht geven. De dagen van je rouw zijn voorbij. Je volk telt enkel nog rechtvaardigen, zij zullen het land voorgoed bezitten. Zij zijn de eerste scheuten van wat ik heb geplant, ik heb hen gemaakt om mijn luister te tonen. De geringste groeit uit tot een duizendtal, de kleinste tot een machtig volk. Ik, de ENE, zal dit spoedig volvoeren, wanneer de tijd is gekomen.

Tweede lezing: Matteüs 5,1-12
Toen hij de mensenmassa zag, ging hij de berg op. Daar ging hij zitten met zijn leerlingen om zich heen. Hij nam het woord en onderrichtte hen:
‘Gelukkig wie nederig van hart zijn, want voor hen is het koninkrijk van de hemel.
Gelukkig de treurenden, want zij zullen getroost worden.
Gelukkig de zachtmoedigen, want zij zullen het land bezitten.
Gelukkig wie hongeren en dorsten naar gerechtigheid, want zij zullen verzadigd worden.
Gelukkig de barmhartigen, want zij zullen barmhartigheid ondervinden.
Gelukkig wie zuiver van hart zijn, want zij zullen God zien.
Gelukkig de vredestichters, want zij zullen kinderen van God genoemd worden.
Gelukkig wie vanwege de gerechtigheid vervolgd worden, want voor hen is het koninkrijk van de hemel.
Gelukkig zijn jullie wanneer ze je omwille van mij uitschelden, vervolgen en van allerlei kwaad betichten.
Verheug je en juich, want je zult rijkelijk worden beloond in de hemel; zo immers vervolgden ze vóór jullie de profeten.’

Geluk bij Jesaja en Matheüs

Het zal je misschien verbaasd hebben dat we deze viering begonnen met aandacht voor onze overledenen, maar dat de lezingen een en al blijdschap en hoop uitdrukken. Jesaja bijvoorbeeld… ik pluk maar wat uit zijn tekst: ‘Sta op en schitter, je licht is gekomen, over jou schijnt de luister van de ENE… Ik stel de vrede aan als wachter en de gerechtigheid als het gezag. Van geweld in je land wordt niets meer vernomen, noch van verwoesting en rampspoed binnen je grenzen… Je volk telt enkel nog rechtvaardigen, zij zullen het land voorgoed bezitten… Ik zal dit spoedig volvoeren, wanneer de tijd is gekomen.’

Vroeger werd deze tekst vaak uitgelegd als een figuurlijke beschrijving van de hemel, waar een vroom mens na de dood op mocht hopen. Tegenwoordig ziet men het meer als een politiek-religieus opwekkingsverhaal uit de tijd vlak na de Babylonische ballingschap… wanneer er een nieuwe toekomst voor het zojuist bevrijde Israël daagt. Maar hoe dan ook, het gaat in ieder geval om een beschrijving van het geluk dat een mens en een gemeenschap kan overkomen… en volgens Jesaja zal overkomen. Het gaat over ‘geluk’.

Daarover gaat het ook in de tweede lezing: de Zaligsprekingen uit de Bergrede. Negen keer herhaalt Jezus in korte zinnen hoe geluk smaakt, wat gelukkig maakt en wie gelukkig zijn, om dan te eindigen met: ‘Verheug je en juich, want je zult rijkelijk worden beloond in de hemel…’ En ook dit laatste werd vaak uitgelegd als een receptuur en een belofte om in de hemel te komen… zo van: als je nu maar nederig, zachtmoedig, barmhartig en rechtvaardig genoeg bent, dan verzamel je genoeg ‘heiligmakende genade’ om in de hemel te komen.

Gelukkig- gelukt

Maar laten we vooral goed kijken naar dat woord ‘gelukkig’ waarmee ieder van die spreuken van Jezus begint, en waar het dus blijkbaar om draait. Nu heb ik door een wonderlijk toeval nog geen jaar geleden een overweging mogen geven over precies deze zelfde evangelietekst van de Zaligsprekingen. Ik zei toen dat men in deze vertaling de voorkeur gaf aan het woord ‘gelukkig’ in plaats van ‘zalig’ (van ‘Zaligsprekingen’)… en dat daar wel wat voor te zeggen is, want het woord makarios uit de Griekse grondtekst betekent zoiets. Maar… je moet wel heel erg goed opletten wat dat woord ‘gelukkig’ hier inhoudt. Dat is niet de populaire blije gemoedstoestand van een zondagskind dat zorgeloos en onbekommerd geniet van zijn comfortabele bestaan in een land waar de zon altijd schijnt… alsof de Ene alle vredestichters, zachtmoedigen, barmhartigen en zuiveren van hart achteraf beloont met een eindeloze en weergaloze Sunweb-vakantie… dus als een soort ultieme beloning achteraf voor hun goede werken. Nee, dat soort ‘geluk’ wordt hier niet bedoeld. ‘Geluk’ in deze spreuken is simpelweg een verzelfstandiging van het werkwoord ‘lukken’. Zoals ‘gepraat’ het bezig zijn met praten is, zo is ‘geluk’ het bezig zijn met lukken. En het tegendeel daarvan is niet ‘pech’ of tegenspoed, maar: ‘als mens mislukken’. En dat is toch wat anders.

De ‘zaligsprekingen’ zijn boven alles aansporingen om je eigen bestaan te laten lukken. Ze zeggen: Als jij wilt lukken, kies dan voor de weg van de vredestichters, de zachtmoedigen, de barmhartigen, de zuiveren van hart… En dat is niet de weg van de minste weerstand en van de breedste lach. Dat heeft de meest gelukte mens, Jezus van Nazareth, aan het kruis wel laten zien. Geluk/lukken gaat niet over rozen.