Ieder naar wat hij aankan

Overweging op zondag 8 november 2026 door Arthur van Tongeren

Bij: Jesaja 48, 17-21 en Matteüs 25, 14-30

Het is niet eerlijk verdeeld in de wereld. Dat hoef ik niet uit te leggen, dat weten we allemaal wel. Vorige week nog: bij de presentatie van de Quote 500 hoorden we dat er weer meer rijken waren dan het jaar daarvoor. Om een plaatsje in deze lijst te ‘verdienen’ heb je minstens 140 miljoen nodig, anders doe je niet mee, ben je te ‘arm’. In de lijst staan dertien miljardairs en het gezamenlijk vermogen van deze rijkste 500 dames en (vooral) heren bedraagt zo’n 300 miljard euro; 27 miljard meer dan in 2025. Zit onze regering ondertussen te bakkeleien over een bedrag van – als ik het goed heb – 9 miljard in het belastingplan; dat is gewoon peanuts voor dat Quotevolk. En er zit geen beweging in, in die begrotingsplannen, want de rijken wat meer vragen om zo de armen wat meer te kunnen geven? Echt niet, geen sprake van… “Wie heeft, zal nog meer krijgen, en wel in overvloed, maar wie niets heeft, die zal zelfs het laatste worden ontnomen.” Het staat er echt, in het evangelie van Matteüs, we hebben het daarnet nog gehoord. Tja, wat kun je dan nog zeggen?

Rijkdom vermenigvuldigd

Keurt Jezus, of zelfs De Enige zelf, deze verrijking van een bovenlaag over de rug van de armen, dan goed? Je zou het bijna zeggen… Je kunt deze parabel van Jezus lezen en uitleggen als een positieve kijk op het vergaren van rijkdom. Nergens in het verhaal horen we hoe die twee eerste dienaren hun vermogens hebben verdubbeld in de tijd dat hun heer op reis was. Wel dat ze geprezen worden: “Voortreffelijk, je bent een goede en betrouwbare dienaar.” Zij worden beloond, want: “je was betrouwbaar in het beheer van een klein bedrag, daarom zal ik je over meer aanstellen.” Zij zijn ook welkom op het feestmaal dat wordt aangericht. En die arme derde dienaar, die het aan hem toevertrouwde bezit verborgen, begraven had? Hem wordt de mantel uitgeveegd, hij wordt eruit gegooid, de duisternis in. Geen erkenning, geen feest voor hem…

Ik zei daarnet: je kunt deze parabel zo lezen en uitleggen. Maar is dat ook wat het verhaal ons probeert te zeggen? Als we kijken naar de context waarin het staat, krijgen we al meteen een andere blik op het geheel. Het verhaal dat Matteüs ons vandaag vertelt, maakt onderdeel uit van Jezus’ afscheidsrede – hoofdstuk 23 tot en met 25 – uitgesproken een paar dagen voordat hij met zijn leerlingen Pesach zal gaan vieren. In deze rede staan vermaningen aan de Farizeeën en Schriftgeleerden, aansporingen om klaar te zijn voor de terugkeer van de Mensenzoon en enkele parabels. Waaronder die over de vijf wijze en vijf dwaze bruidsmeisjes, die direct voorafgaat aan deze over de talenten. De algemene strekking: wees voorbereid, want je weet niet op welke dag en tijd Hij komt. In dat licht bezien kan Jezus ons zomaar een gelijkenis vertellen waarin het gaat over de rechtvaardigheid van God, terwijl Matteüs met die heer die op reis gaat Jezus kan bedoelen, wiens lijden en dood nabij zijn.

Goed geldbeheer

Die heer dus, die op reis gaat, en ieder van zijn dienaren een deel van het geld dat hij bezit toevertrouwt om te beheren. Vijf, twee en één talent krijgen ze, ieder naar wat hij aankan, zo wordt vermeld. Hij houdt rekening met ieders kunnen. Tegenwoordig zijn we gewoon het woord ‘talent’ te verstaan als een ‘gave’, het aangeboren vermogen om een bepaalde activiteit of vaardigheid goed uit te voeren. Maar hier wordt echt geld bedoeld, en niet zo’n beetje ook! Een talent was 6.000 denariën. Eén denarius was het dagloon van een arbeider in die tijd, een talent komt dan overeen met zo’n 16 jaarinkomens. Die drie dienaren krijgen het hele vermogen van hun heer in bewaring: 16 plus 32 plus 80 jaarinkomens… dan moet je veel vertrouwen in mensen stellen. En die heer is niet zomaar iemand, hij wordt later beschreven als een hard mens, ‘een streng man’. Wat doe je dan als dienaar?

Voor de eerste twee is het duidelijk: zij gaan aan de slag, laten die talenten voor hen werken, zorgen dat zij iets opbrengen, dat er toegevoegde waarde is. Hoe? Dat staat nergens, enkel dat zij het hun toevertrouwde geld verdubbeld hebben bij terugkeer van hun meester. Die is, als hij hen rekenschap vraagt, dan ook zeer tevreden over deze twee ijveraars. Die derde echter heeft wat minder lef. Hij heeft het hart niet om met al dat geld van zijn strenge heer risico te gaan nemen. Wat als het niet goed gaat, en hij misschien wel een deel verliest, kwijtspeelt als hij ermee gaat handelen? Nee, dan liever geen risico nemen en het ergens veilig begraven. Dan is het er tenminste nog als de meester terugkeert. Hij zegt het ook precies zo: “… uit angst besloot ik uw talent te begraven. Alstublieft, hier hebt u het terug.” Hij heeft niets verloren, maar heeft ook niets gedaan met al dat geld. Hij heeft er zelfs niet voor gezorgd dat het rente opbracht. Duisternis voor hem, hij wordt verbannen uit het licht. In Bijbelse termen uit het leven in het licht van God – je kunt net zo goed dood zijn.

Leven met lef

Het blijft lastig, dat slot. Het wringt met het beeld van een heer die vol vertrouwen met zijn mensen omgaat. Het bezit van de eerste twee knechten groeit omdat zij ermee de wereld in gaan. Omdat zij zich onder de mensen begeven, handelen. Dat doet die derde nu juist niet. Hij durft de deur niet uit. Hij blijft alleen, verlegen met zijn bezit; vertrouwen dat niet wordt gebruikt, maar omslaat in wantrouwen en angst. Krijg je echt niet meer dan wat je aankan? Dat weet je pas achteraf. Maar dan moet je eerst wel durven gaan. Die derde knecht kan dat niet. Hij wordt verlamd door zijn angst. Hij werd niet veroordeeld omdat hij minder had. Hij werd veroordeeld omdat hij dat ene talent begroef. Het sluit ook aan bij de tekst uit Jesaja die we hoorden. Daarin zegt de Enige: luisterde je maar naar mijn geboden, dan zou het je goed gaan, zou je gezegend zijn, voor altijd voortleven bij Mij. Maar we leven er vaak niet naar, helaas, hebben het lef niet.

Je moet je niet laten verlammen door angst, dat is de boodschap. Wie uit angst zijn talent in de grond stopt, begraaft eigenlijk zichzelf, levend en wel. Wie niets wil verliezen, verliest daarmee alles. Zó moet je niet leven, leert Jezus ons. Je moet de wereld in, aan de slag met je ontvangen talent – en ja, je kunt het ook verstaan als alles wat je van God gegeven is. We weten wat er van ons gevraagd wordt. Het is niet per se moeilijk. Gewoon dát wat je is toevertrouwd, gegeven, laten werken en vermeerderen: goed doen, gaan in het spoor van Jezus en de Thora. Mensen nabij zijn, naaste worden, je aandacht en brood met ze delen. Elkaars bestaan verlichten en verrijken. “Een teken van liefde zijn”, zoals we zo dadelijk zullen zingen. Dan mogen we hopen dat we ooit mogen horen: “Goed gedaan, goede en trouwe dienaar. Wees welkom!”

Moge het zo zijn.